DE KUNSTVORM BEGRIJPEN
Wat is de Kecak-dans? Bali's apengezang uitgelegd
Geen gamelan, geen trommels, geen snaarinstrumenten — Kecak is Bali's enige grote dans die volledig is opgebouwd uit de menselijke stem. Zo werkt het 'apenkoor' in de praktijk.
Bekijk Uluwatu Kecak-tickets op GetYourGuide ↗Een koor, geen orkest
Bijna elke Balinese dans wordt uitgevoerd op een gamelanorkest van gongs, metallofoons en trommels. Kecak is de uitzondering: het volledige geluid komt van tientallen blootshoofdse mannen die in concentrische cirkels zitten en het elkaar overlappende ritme "cak" scanderen in gelaagde ritmische patronen. Er staat geen enkel instrument op het podium — het koor levert percussie, melodie en sfeer uitsluitend met stem, handen en lichaam. Daarom voelt Kecak zo anders aan dan een conventioneel Balinees dansdrama, en waarom het de bijnaam "apenkreet" draagt: het ratelende, gelaagde "cak-cak-cak" werd door vroege westerse waarnemers vergeleken met een troep apen.
Gebouwd op een ouder tranceritueel
Kecak is op zichzelf geen eeuwenoude tempeldans — de dansvorm werd in de jaren 1930 gevormd uit de sanghyang, een veel ouder Balinees tranceritueel waarin zingende performers geloofden dat ze geesten uitnodigden om in dansers te varen, ter bescherming van een dorp of om ziekte af te weren. De Balinese performer Wayan Limbak wordt gecrediteerd voor het bewerken van de hypnotische "cak"-chant van de sanghyang tot een opgevoerde voorstelling, in samenwerking met de Duitse schilder Walter Spies, die destijds op Bali woonde en hielp de dans vorm te geven op een manier die begrijpelijk was voor buitenlands publiek. Het resultaat behield de trancerituele kracht van de chant, maar legde er een verhaal overheen.
Waarom de Ramayana eraan werd toegevoegd
In plaats van een nieuw verhaal te verzinnen, zetten de makers van de dans de gezangen op scènes uit de Ramayana, het hindoe-epos dat op Bali alom bekend is via tempelreliëfs, schimmenspel en oudere dansvormen. Het koor vervult doorlopend een dubbele rol: soms is het louter een muur van ritmisch geluid, en op andere momenten worden de kringen van zingende mannen letterlijk het verhaal — armen die omhooggaan om een woud te vormen, rijen die zich sluiten om een slaglinie te suggereren, of deinend als de zee waarover Hanuman springt. Het is deels gezang, deels koor, deels een levend decor.
Hoe het gezang is opgebouwd
Het “cak”-patroon is geen willekeurig geroep — het is opgebouwd uit elkaar verweven ritmische cellen, waarbij verschillende kringen van het koor licht verschoven patronen zingen die samenklinken tot een dichte, hypnotiserende textuur, niet anders dan de verweven gongpatronen van een gamelan, maar volledig voortgebracht door de stem. Een leadzanger of verteller (de dalang) zingt de gezongen passages die de plotpunten en personages van de Ramayana dragen, terwijl het zittende koor de ritmische motor eronder levert. Voor veel eerste bezoekers is het kijken naar hoe de patronen opbouwen, wegvallen en weer terugkeren, fascinerender dan het verhaal zelf.
Van dorpspodia tot Uluwatu
Kecak is ontstaan op gewone dorpspodia en varianten worden nog steeds op verschillende plekken op Bali opgevoerd. De voorstelling bij Uluwatu is een van de bekendste locaties voor dit dansdrama op het hele eiland, vooral vanwege de plek waar het plaatsvindt: de show wordt opgevoerd in een speciaal gebouwd openluchttheater aan de rand van Pura Luhur Uluwatu, een zeetempel op een klif, met voorstellingen die zo zijn getimed dat ze eindigen terwijl de zon achter het podium in de Indische Oceaan zakt. Het gezang en de locatie waren oorspronkelijk niet met elkaar verbonden — juist die combinatie maakte deze specifieke versie beroemd.