ZROZUMIEĆ FORMĘ SZTUKI
Czym jest taniec Kecak? Wyjaśnienie małpiego śpiewu z Bali
Bez gamelanu, bez bębnów, bez strun — Kecak to jedyny ważny taniec balijski zbudowany w całości z ludzkiego głosu. Oto, jak naprawdę działa „małpi śpiew”.
Zobacz bilety na Kecak w Uluwatu na GetYourGuide ↗Chór, nie orkiestra
Niemal każdy balijski taniec wykonywany jest w towarzystwie orkiestry gamelan złożonej z gongów, metalofonów i bębnów. Kecak stanowi wyjątek: całą ścieżkę dźwiękową tworzą dziesiątki mężczyzn z odkrytymi torsami, siedzących w koncentrycznych kręgach i intonujących przeplatającą się sylabę „cak" w nakładających się rytmicznych warstwach. Na scenie nie ma żadnego instrumentu — chór dostarcza perkusji, melodii i atmosfery wyłącznie głosem, dłońmi i ciałem, dlatego Kecak odbiera się zupełnie inaczej niż tradycyjny balijski taniec-dramat i dlatego zyskał przydomek „małpiego śpiewu": gardłowe, warstwowe „cak-cak-cak" pierwsi zachodni obserwatorzy porównali do stada małp.
Zrodzony ze starszego rytuału transowego
Taniec Kecak nie jest pierwotnie starożytnym tańcem świątynnym — ukształtował się w latach 30. XX wieku z sanghyang, znacznie starszego balijskiego rytuału transowego, w którym śpiewający wykonawcy wierzyli, że przywołują duchy do tancerzy, by chronić wioskę lub odpędzić chorobę. Balijskiemu performerowi Wayanowi Limbakowi przypisuje się zaadaptowanie hipnotycznego śpiewu „cak" z sanghyang do formy scenicznej, we współpracy z niemieckim malarzem Walterem Spiesem, który wówczas mieszkał na Bali i pomógł nadać temu kształt zrozumiały dla zagranicznej publiczności. Efekt zachował moc transowego rytuału śpiewu, ale nałożył na niego narrację.
Dlaczego Ramajana została wpleciona w tę opowieść
Zamiast wymyślać nową historię, twórcy tańca osadzili śpiew w scenach z Ramajany, hinduskiego eposu już dobrze znanego na całym Bali dzięki rzeźbom świątynnym, teatrowi cieni i starszym formom tanecznym. Chór pełni tu podwójną rolę: raz jest po prostu ścianą rytmicznego dźwięku, innym razem kręgi śpiewających mężczyzn dosłownie stają się opowieścią — unoszą ramiona, tworząc las, zamykają szyk, sugerując linię bitwy, lub kołyszą się jak morze, przez które przeskakuje Hanuman. To zarazem śpiew, chór i żywa scenografia.
Jak buduje się ten śpiew
Wzór „cak” to nie przypadkowy krzyk – zbudowany jest z przeplatających się rytmicznych komórek, gdzie różne grupy chóru intonują lekko przesunięte wzorce, które spinają się w gęstą, hipnotyczną fakturę, niczym przeplatające się wzory gongów w gamelanie, tyle że tworzone wyłącznie głosem. Główny wokalista lub narrator (dalang) śpiewa partie melodyczne niosące wątki fabularne Ramajany i głosy bohaterów, podczas gdy siedzący chór dostarcza rytmicznego napędu pod spodem. Obserwowanie, jak te wzorce narastają, zanikają i powracają, dla wielu widzów oglądających to po raz pierwszy jest bardziej hipnotyzujące niż sama historia.
Od wiejskich scen po Uluwatu
Kecak narodził się na zwykłych wiejskich scenach, a jego wersje wciąż można zobaczyć w różnych miejscach na Bali. Przedstawienie w Uluwatu należy do najbardziej znanych na całej wyspie, głównie ze względu na miejsce, w którym się odbywa: spektakl wystawiany jest w specjalnie zaprojektowanym amfiteatrze pod gołym niebem na skraju Pura Luhur Uluwatu, świątyni na klifie nad morzem, a czas przedstawień tak zaplanowano, by kończył się wraz z zachodem słońca nad Oceanem Indyjskim za sceną. Śpiew i sceneria pierwotnie nie były ze sobą związane — to właśnie ich połączenie uczyniło tę wersję sławną.